انجمن فارسی سره

گفتاورد 13

علی — 2011-12-03T04:12:54Z

از قلمرو زبان فارسی، همانند مرزهای میهن‌مان ـ ایران ـ پاسداری می‌کنیم

دکتر ژاله آموزگار(اسطوره‌شناس و استاد فرهنگ و زبان‌هاي باستاني): ...یکی دیگر از ویژگی‌های خوب زبان فارسی، پیوندی بودن آن است که واژه‌سازی را آسان می‌سازد. همان‌طور که می‌دانید، منظور از زبان پیوندی این است که با پیوستن پیشوند و پسوندهای گوناگون، مفاهیم گوناگون به دست می‌آید. مثلاً در واژة مردانگی با پیوند مرد+انه+ی واژة تازه ساخته شده است. در این مورد زبان ما چنان ترفند ظریفی دارد که ما به دلیل اهل زبان بودن کمتر بدان توجه می‌کنیم. به ترکیبات سیه‌چشم/ چشم‌ِ سیاه یا شورچشم و چشمِ ‌شور، پیرمرد و مردِ پیر و... بیندیشید. این روش پیوندی بودن زبان و استفاده از پیشوندها و پسوندها در زبان پهلوی و در آغاز زبان فارسیِ دری، کاربرد فراوان و مفیدی داشته است، ولی بعداً استفاده از واژه‌های بیگانه و بویژه کاربرد فعل مرکب به جای فعل‌های ساده، از استعمال پیشوندها و پسوندها کاسته و زبان را به سترونی سوق داده است. اگر در طیّ زمان درِ زبان فارسی بی‌محابا به سوی واژگان بیگانه گشوده شده است، کوتاهی از زبان نبوده است، از اهلِ زبان بوده است؛ وگرنه این زبان از هر لحاظ آمادگیِ آن را داشته است که هر نوع واژه‌ای را با پیوندهای گوناگون بسازد. از لحاظ دستوری هم دستگاه صَرفیِ پیچیدة گذشته کاملاً از میان رفته است. زبان امروزِ فارسی جزو زبان‌هایی است که تفاوتی میان مذکر و مؤنث نمی‌گذارد؛ ضمناً برعکسِ زبان‌هایی همچون فرانسه و انگلیسی، برای مفهوم «انسان» واژة «مرد» به کار نمی‌رود؛ انسان یا زن است یا مرد... اما فراموش نکنیم که ما ماندگاریِ زبان فارسی را بیش از همه مدیون مردم ساده‌دل ایران هستیم که در برابر برخی خودفروختگانِ تشنة مقام که در آن دورانْ نگارش و سخن گفتن به زبان فارسی را ننگ می‌شمردند، همچنان دوبیتی‌های خود را به زبان فارسی سرودند، عاشقان به فارسی بیاتی [1] خواندند، مادران لالایی‌ها را بر سر گهوارة کودکانشان به فارسی سر دادند تا رودکی و فردوسی سربرآورند و زمینه برای سخن عارفانه و فیلسوفانة مولوی و سنایی و عطار آماده شود. مولوی در قونیه است، ولی مثنوی و غزلیات جاودانة خود را به زبان فارسی می‌سراید؛ نظامی در گنجه است، اما لیلی و مجنون، خسرووشیرین و هفت‌پیکر و... این شاهکارهای ادبیات بزمی را به زبان فارسی عرضه می‌کند. لطف معانیِ کلام خیام را با وجود همة ترجمه‌های استادانه، تنها به زبان فارسی می‌توان احساس کرد. صلابت زبان فارسی و رمز ماندگاریِ آن را در گفته‌های سعدی باید جست که سخنش ضرب‌المثل شده است و ریشه‌های درخت جاودانة در گلستان و بوستان او استحکام یافته است. حافظ ما قد عَلَم می‌کند. آیا اندیشة لطیف، موشکاف، پر از معنی و پر از آهنگ و آوای غزلیات حافظمان را جز به زبان فارسی می‌توان درک کرد؟ ازآنجاکه اندیشة حافظ جاودانه است، زبان فارسی هم همراه او جاودانه خواهد بود. زبان ما از جهاتی موجب غنای زبان عربی هم می‌گردد. واژه‌های بسیاری که مربوط به تمدن و شهرنشینی است، از زبان فارسی وارد عربی شده است؛ مانند نام گلها، غذاها، پوشش، لباس و جزآن. این زبان مرزها را درمی‌نوردد و در ماوراءالنهر زبان جهان اسلام می‌گردد... زبان فارسی شیرین است، این زبان ماندنی است، در اساس آن خللی وارد نخواهد شد، کاخی است که از باد و باران گزند نخواهد یافت؛ زیرا این بذر سخن در جای‌جای سرزمین ما به بار نشسته است و با پارسی‌زبانانِ آن‌سوی مرزها استوارتر خواهد شد و گلهای تازه خواهد داد و با میوه‌هایی شیرین به بار خواهد نشست. [2]

[1] بياتي: گونه‌اي ترانة عاشقانه که همراه با موسيقي در پهنة آذربايجان و به زبان آذري (شاخه‌اي از زبان‌هاي ايراني) سروده و خوانده مي‌شد. پس از جايگزيني زبان ترکي در آذربايجان (روزگار صفوي)،‌ بياتي را بدان زبان خواندند.

[2] بخشی از سخنرانی با نام «زبان شیرین فارسی» در نشست گشایشِ «انجمن بین‌المللیِ ایران‌شناسی» [خرداد ۱۳۸۹، لوس‌آنجلس]، چاپ‌شده در مجلة بخارا ش ۷۷و۷۸

دکتر میرجلال‌الدّین کزّازی

علی — 2011-11-26T11:54:23Z

زادة 1327 ه.خ. استاد زبان و ادبیّات فارسی در دانشکدة ادبیّات و زبانهای خارجی دانشگاه علّامه طباطبایی؛ دکتر کزّازی گذشته از درس دادن در دانشگاه، کتابهای بسیار در زمینه‌های گوناگون ادبی نوشته است، و به سبب شرکت در سخنرانیها و برنامه‌های تلویزیونی ـ که در آنها با چیرگیِ بسیار و به شیوه‌ای حماسی به فارسیِ سره سخن می‌گوید ـ برای مردم چهره‌ای کمابیش آشناست. دکتر کزّازی مانند همة سره‌گرایان، دلبستگیِ ویژه‌ای به شاهنامة فردوسی دارد و افزون بر کتاب «مازهای راز» (جُستارهایی دربارة شاهنامه)، شاهنامة فردوسی را نیز ویرایش و گزارش کرده است (تاکنون 6 جلد از 9 جلد آن را انتشارات سمْت به چاپ رسانده؛ بنگرید به بخش «کتاب‌شناخت»). همچنین در «خاقانی‌شناسی» کتابهای ارزنده‌ای پرداخته است: دیوان خاقانی (در دو جلد، که از ویرایش دکتر ضیاء‌الدّین سجّادی روشمندتر و پاکیزه‌تر است)، گزارش دشواریهای دیوان خاقانی، رخسار صبح (گزارش چامه‌ای از خاقانی). [این کتابها را همگی نشر مرکز چاپ کرده] در پهنة دانشهای بلاغی دکتر کزّازی سه جلد کتاب با نامهای «معانی»، «بیان» و «بدیع» (چاپ نشر مرکز) نوشته است که در کنار کتابهای دکتر سیروس شمیسا، از آثار مرجع دانشجویان در این زمینه به شمار می‌آیند. پژوهشهای دکتر کزّازی در گسترة دانش افسانه‌شناسی (اسطوره‌شناسی) در کتاب «رؤیا، حماسه، اسطوره» و برخی نوشتارهای کتاب «از گونه‌ای دیگر» (هر دو از نشر مرکز) آمده است. دو سفرنامة او نیز یکی با نام «دیدار با اژدها» (دربارة سفری کوتاه به چین، نشر قطره) و دیگری به نام «روزهای کاتالونیا» (یادداشتهای سفر دوساله به اسپانیا، نشر نویسنده) یکسره به فارسیِ سره نوشته شده است. دکتر کزّازی بر زبانهای عربی، فرانسه، اسپانیایی، کردی و پهلوی تسلّط دارد.

برابرنهادهای 50

علی — 2011-05-04T04:00:46Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای ‌واژه‌های بیگانه در زمینة دانش فیزیک هستند. (اینرسی و انرژی از فرانسوی و سه واژة دیگر از انگلیسی به زبان ما راه یافته‌اند. همة واژگانِ فیزیکی را گروه تخصصیِ فیزیک فرهنگستان پیشنهاد می‌کند و پس از بررسیِ «هیئت فنّی»، به پذیرش شورای فرهنگستان می‌رسد.) [فرهنگستان، اکنون از ۳۴ گروه تخصصیِ واژه‌گزینی برخوردار است.]

فارسی	به جای	واژه بیگانه
لَختی [1]	به جای	اینرسی
کارمایه [2]	به جای	انرژی
فروسرخ [3]	به جای	Infrared
پیرابین [4]	به جای	پریسکوپ
مِهبانگ [5]	به جای	Big Bang

[1] گرایش مادّه به پایداری در برابر دگرگشتِ سرعت. دربرگیرندة «لَخت» (سست، بی‌تحرّک) + ی، به‌معنای سستی و بی‌تحرّکی.

[2] کارمایه: مایة کار. مایه به‌معنای توان، توانایی؛ ازاین‌رو کارمایه یعنی تواناییِ انجام کار.

[3] ویژگیِ تابشی که طول موج آن بین ۷۵۰ نانومتر تا یک میلیمتر باشد. infra-red از پیشوندگونة infra (به‌معنای زیرِ، پایینِ، فرو) و red (سرخ) ساخته شده است.

[4] ابزاری برای دیدن آنچه در دیدرسِ مستقیم جای ندارد؛ مانند: چشم زیردریایی. پیرابین، کوتاه‌شدة «پیرامون‌بین» است.

[5] نظریه‌ای دربارة پیدایش کیهان که بر پایة آن، کیهان از انفجار یک تودة بسیار فشردة نقطه‌ای‌شکل پدید آمده است. big bang معنای انفجار بزرگ دارد. مِهبانگ نیز دربردارندة «مِه» (= بزرگ) + بانگ و به معنای بانگ بزرگ است.

برابرنهادهای 49

علی — 2011-04-24T09:56:39Z

«سرواژه‌«های این هفته برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای «سرواژه»های بیگانة انگلیسی در زمینه‌های گوناگون هستند. سرواژه، از به‌هم‌پیوستنِ نخستین حرف‌های چند واژه پدید می‌آید و یکی از شیوه‌های کارآمد واژه‌سازی در انگلیسی است. سرواژه‌سازی یکی از روش‌های «کوته‌سازی» (اختصار) به شمار می‌رود و سرواژه‌ها را می‌توان در دو دسته گنجاند: آ. سرواژة گسسته: ب.م.م (بزرگترین مضرب مشترک) ب‌. سرواژة پیوسته: سمپاد (سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان)، شابک (شمارة استاندارد بین‌المللی کتاب)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
سَمَن [1]	به جای	NGO
نماب [2]	به جای	LCD
فا [3]	به جای	IT
ناکا [4]	به جای	AIDS
واکا [5]	به جای	HIV

[1] سازمان مردم‌نهاد: non-govermental organization سازمانی که بدون وابستگی به دولت برای سودبخشیِ همگانی کار می‌کند.

[2] نمایشگر بلور مایع: liquid crystal display نمایشگری دربردارندة دو ورقه مادّة قطبنده (=polarizer) که محلول بلور مایعی میان آن‌دو جای دارد. (در سرواژه‌سازی نیازی نیست که تنها نخستین حرف را بگیریم یا همة واژه‌ها را در ساخت سرواژه شرکت دهیم؛ برای نمونه: انجمن فارسی سره: افسر ـ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها: سمت)

[3] فنّاوریِ اطلاعات: information technology همة فنونی که در آنها از رایانه و فناوری ارتباطات برای پدیدآوری، ذخیره‌سازی، نمایش، جابجایی و مدیریت اطلاعات بهره‌گیری شود.

[4] نشانگان اکتسابیِ کمبود ایمنی: acquired immune deficiency syndrome بیماریِ واگیردار ویروسی که دستگاه ایمنی بدن را ناتوان می‌کند و با مجموعة گسترده‌ای از نشانه‌ها آشکار می‌شود. (نشانِگان ـ نشانه + ان، به معنای مجموعه نشانه‌ها ـ برابرنهاد «سَندروم» است.)

[5] ویروس انسانیِ کمبود ایمنی: human immunodeficiency virus

برابرنهادهای 48

علی — 2011-02-20T05:40:14Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای ‌واژه‌های بیگانة انگلیسی در زمینة مهندسی مخابرات هستند. (فراپیام را فرهنگستان در دستة واژه‌های همگانی گنجانده است.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
فراپیام [1]	به جای	MMS
دست‌آزاد [2]	به جای	handsfree
کلیدگان [3]	به جای	keypad
نشانک [4]	به جای	سیگنال
تَپ [5]	به جای	پالْس

[1] MMS سَرواژة multimedia message service (= خدمات پیامِ چندرسانه‌ای) و گونه‌ای از خدمات پیام کوتاه است که در آن افزون بر پیام نوشتاری، می‌توان آوا و نما و فیلم هم فرستاد.

[2] تلفنی که برای گفتگو نیازی به در دست گرفتن گوشیِ آن نیست.

[3] مجموعه‌ای از کلیدها یا دکمه‌ها که بر صفحه‌کلید، دستگاه تلفن، تندپز و دیگر افزاره‌ها نصب می‌شود تا بهره‌گیری از آنها را آسان کند. (کلیدگان از کلید + گان [پسوند نسبت] ساخته شده است.)

[4] نشان + ـَک (پسوند نسبت)؛ چنان‌که signal نیز از پیوندِ al+sign پدید آمده است: امواج الکتریکی یا الکترومغناطیسی که برای جابجاییِ اطلاعات کاربرد دارد.

[5] تغییر ناگهانی و کوتاه‌مدّتِ کمّیتی که معمولاً اندازة پایداری دارد. تَپ، بنِ اکنون از کارواژة «تپیدن» به معنای جنبیدن است که در ساختارِ واژه‌هایی مانند: تپش و تپنده هم به کار می‌رود.

برابرنهادهای 47

علی — 2011-02-08T07:22:29Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژگان بیگانة انگلیسی در زمینة رایانه هستند. (یکایک برابرنهادهای رایانه‌ای را نخستْ گروه تخصّصیِ «رایانه و فنّاوریِ اطلاعات» فرهنگستان برمی‌گزیند، سپس «هیئت فنّی» فرهنگستان هر نوواژه را بررسی می‌کند و سرانجام به پذیرش شورای واژه‌گزینیِ فرهنگستان می‌رسد و رسمیت می‌یابد.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
درگاهی [1]	به جای	port
هرزنامه [2]	به جای	spam
پیام‌رسان [3]	به جای	messenger
پسندان [4]	به جای	favourites
دادگان [5]	به جای	database

[1] میانایی در رایانه که می‌توان افزاره (=device) را به یاریِ بافه (=کابْل) به آن وصل کرد. (میانا که کوتاه‌شدة «میان‌آینده» و برابرنهاد interface است، به مرز مشترک میان دو یا چند سامانه یا دستگاه یا برنامه گفته می‌شود.)

[2] رایانامه‌ای که بدون خواستِ کاربر و گاهی برای مزاحمت فرستاده می‌شود.

[3] نرم‌افزاری که برای بهره‌گیری از خدمات پیام‌رسانیِ فوری کاربرد دارد.

[4] پسندان (پسند [بن اکنون از پسندیدن] + ان [پسوند نسبت یا مفعولی]) یکی از گزینه‌های گزینِگان است که در آن، نشانیِ وبگاه‌های دلخواه نگهداری می‌شود. (گزینِگان، مجموعه‌ای از گزینه‌ها و برابرنهادِ menu است.)

[5] دادِگان (داده [=data] + ان [پسوند نسبت]) مجموعه‌ای است از داده‌های ذخیره‌شده با مدیریت یکپارچه که چندین کاربر می‌توانند همزمان از آن بهره گیرند. برخی به‌ جای «دادگان»، «پایگاهِ داده‌ها» را به کار می‌برند.

برابرنهادهای 46

علی — 2010-11-27T09:03:39Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهایی برای ‌واژه‌های بیگانة همگانی هستند. (پلاکارد از فرانسوی و دیگر واژه‌ها از انگلیسی به زبان ما راه یافته‌اند. چهار برابرنهادِ نخست را فرهنگستان زبان و ادب فارسی و پنجمی را انجمن فارسیِ سره ساخته است.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
پرده‌نگار [1]	به جای	power point
بَرنوشته [2]	به جای	banner
شعارنوشته [3]	به جای	پِلاکارد
آگهی‌نما [4]	به جای	بیلبرد
بَرنگاره [5]	به جای	پوستر

[1] پرده + نگار (بن اکنون از کارواژة نگاشتن): آنچه بر پرده نقش می‌بندد. پرده‌نگار، هر برنامة رایانه‌ای است که بتوان با آن، متن، تصویر و فیلم را بر پرده نمایش داد. فرهنگستان قصد برابریابی برای پاورپوینت ـ که نام ویژة برنامه‌ای نرم‌افزاری است ـ نداشته و چنان‌که آمد، پرده‌نگار را با مفهومی گسترده‌تر ساخته است؛ اما می‌توان همه‌جا در برابر پاورپوینت از پرده‌نگار بهره گرفت. (بنگرید: فرهنگ واژه‌های مصوّب فرهنگستان، دفتر هفتم، رویة ۵۴)

[2] پارچه‌ای بلند که بر آن چیزی نوشته‌اند و آن را از دو سو یا به دست می‌گیرند یا در جایی می‌آویزند. (چون واژة «نوشته» و کارواژة «نوشتن» معنایی گسترده یافته، فرهنگستان «برنوشته» را از کارواژة پیشوندیِ «برنوشتن» ساخته است.)

[3] تخته، صفحه یا پارچه‌ای که شعار یا تصویری دربردارد و در راهپیمایی به دست می‌گیرند.

[4] سازه‌ای بزرگ در کنارة خیابان‌های پررفت‌وآمد و بزرگراه‌ها ویژة نصب آگهی.

[5] برگة بزرگ کاغذی بیشتر همراه با طراحیِ هنری که برای تبلیغ یا آگاهی‌رسانی بر دیوار یا تخته‌های آگهی جای می‌گیرد. فرهنگستان پوستر را پذیرفته و در کنارش، «اِعلان» (عر.) را نهاده است، ولی انجمن فارسیِ سره از کارواژة «برنگاشتن»، واژة «برنگاره» را پیشنهاد می‌کند. (نگاشتن و برنگاشتن هم معنای نوشتن و هم معنای نقش کردن دارند و برنگاره یعنی آنچه دارای نقش و نوشته است.)

برابرنهادهای 45

علی — 2010-11-20T06:07:56Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهایی برای واژگان بیگانة همگانی ـ در پیوند با نوشت‌افزار ـ هستند. (اِتود و کلاسور از فرانسوی و واژه‌های دیگر از انگلیسی به زبان ما راه یافته‌اند. «پوشن» را فرهنگستان زبان و ادب فارسی ساخته و «پوشه‌بست» پیشنهاد انجمن فارسیِ سَره است.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
شبرنگ [1]	به جای	های‌لایت
یادداشت [2]	به جای	نُـت
مدادْ نوکی [3]	به جای	اِتود
پوشَن [4]	به جای	کاوِر
پوشه‌بست [5]	به جای	کلاسور

[1] highlighter ماژیک ویژه‌ای است برای برجسته‌سازیِ بخشی از نوشته یا تصویر. انجمن فارسی سره برای «های‌لایت» کردن، واژة «رنگ‌نشان» کردن را نهاده است. (واژة «ماژیک» فرانسوی که در اصل نام بازرگانی است، هم‌ریشة magic انگلیسی است که از واژة «مغ» فارسی ـ به معنای پیشوای دینی در آیین زردشتی ـ گرفته شده.)

[2] «یادداشت برداری» به جای «نُت‌برداری»

[3] گونه‌ای مداد با نوک‌های باریک آماده که درون مداد نهاده می‌شود. این نوک‌ها در اندازه‌های گوناگون ـ بیشترْ ۰/۷ و ۰/۵ ـ به فروش می‌رسند و از بالا در لولة مداد جای می‌گیرند. این‌گونه مداد را همیشه مدادْنوکی می‌گفتند، اما چند سالی است برخی ایرانیان نام فرسودة فارسی را کنار گذاشته‌اند و نام برازندة فرنگیِ اتود را با سربلندی بر زبان می‌رانند!

[4] پوششی برای نگهداریِ جامه، کتاب و کاغذ. «پوشَن» از پیوند «پوش» (بن اکنون از کارواژة پوشیدن) + «ـَن» (پسوند ابزارساز) ساخته شده و به معنای پوشاننده است. انجمن فارسیِ سره به جای clear book (برگردان واژه‌به‌واژه: کتاب/ فهرست شفاف) «پوشن‌جا» را پیشنهاد می‌کند.

[5] پوشه‌ای پلاستیکی یا چرمی دارای بست که برگه‌های دسته‌بندی‌شدة کاغذ را در آن، جای می‌دهند. ژرف‌ساختِ واژه، پوشه‌[ی] بست‌[دار] است. در انگلیسی نیز کلاسور فرانسوی را binder می‌گویند: bind (به‌هم‌بستن) + er (پسوند فاعلی).

برابرنهادهای 44

علی — 2010-11-10T05:21:59Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهایی برای ‌واژه‌های بیگانة انگلیسی در زمینة دانش پزشکی هستند. (همة این واژگان را فرهنگستان زبان و ادب فارسی ساخته است.)

فارسی	به جای	واژة بیگانه
کالبدشناسی [1]	به جای	آناتومی
فیزیک‌درمانی [2]	به جای	فیزیوتراپی
ریشه‌درمانی [3]	به جای	روت‌کانال[تراپی]
اُستخوان‌ْپزشکی [4]	به جای	اُرتوپدی
رگ‌نگاری [5]	به جای	آنژیوگرافی

[1] کالبَد یا کالبُد به معنای تَن است و کالبدشناسی، بررسیِ شکل و ساختارهای بخش‌های گوناگون بدن. برابرنهادِ واژة «تشریح» (=dissection، برش دادن و جدا کردن بافت‌های بدن برای مطالعه) «کالبدشکافی» است. این دو واژه، برگزیدة فرهنگستان یکم است.

[2] شیوه‌ای از درمان که روش‌های فیزیکی را برای پیشبرد درمان به کار می‌گیرد. در این روش‌ها از نور و پرتوهای فرابنفش و فروسرخ و جریان برق بهره‌گیری می‌شود. فرهنگستان تک‌واژة بیگانة فیزیک را پذیرفته و پس از ترکیب با واژه‌های فارسی، فیزیک‌درمانی (فیزیوتراپی) و فیزیک‌ْدرمانگر (= فیزیوتراپیست) را ساخته است.

[3] یکی از روش‌های درمانیِ دندان‌پزشکی که در آن مغزة دندان را از مجراها بیرون می‌آورند و پس از آماده‌سازیِ مجراهای ریشة دندان، آنها را با موادّ ویژه پر می‌کنند. این روش را «عَصَب‌کُِشی» نیز می‌نامند.

[4] یکی از شاخه‌های پزشکی که به بهسازیِ ناهنجاری‌های برخاسته از بیماری یا آسیب استخوان‌ها و مفصل‌ها می‌پردازد. فرهنگستان به جای orthopedist ـ که در فارسی «ارتوپد» گفته می‌شود ـ واژة «استخوانْ‌پزشک» را نهاده است. استخوانْ‌پزشک/ استخوانْ‌پزشکی، بر پایة جفتْ‌واژه‌هایی مانند: دندان‌پزشک/ دندان‌پزشکی، چشم‌پزشک/ چشم‌پزشکی، دامپزشک/ دامپزشکی به‌درستی ساخته شده است.

[5] پرتونگاری (= رادیوگرافی) از رگهای خونی پس از پر کردن آنها از مادّة رنگی برای معاینه و تشخیص ایست قلبی و مغزی.

برابرنهادهای 43

علی — 2010-11-07T06:05:12Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهایی برای واژگان بیگانة همگانی هستند. (deadline از انگلیسی، پروسه و مکانیزم و سیکل از فرانسوی، و جریان از عربی به زبان ما راه یافته‌اند. «سازوکار» را فرهنگستان زبان و ادب فارسی ساخته و «سرآیند» پیشنهاد انجمن فارسیِ سَره است.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
فرآیند [1]	به جای	پروسه
رَوَند [2]	به جای	جریان
سازوکار [3]	به جای	مکانیزم
سَرآیند [4]	به جای	deadline
چرخه [5]	به جای	سیکْل

[1] فرآیند/ فرایند: دربردارندة پیشوند «فر» و «آ» (بن اکنون مصدرِ آمدن) و «ـَند» (پسوند مصدری). رشته‌ای است از کارها، طرح‌ها و اندیشه‌ها که به یاریِ آن، تصمیمی گرفته، نتیجه‌ای پیگیری، چیزی فرآوری یا ساخته می‌شود: فرآیند گرفتن گواهی‌نامة رانندگی، فرآیند گوارش غذا، فرآیند پالایش نفت.

[2] «رو» (بن اکنون از مصدر رفتن) + «ـَند» (پسوند مصدری). به معنای چگونگی انجام گرفتن کاری در طول زمان: روند گفتگو برای صلح. از «روند» می‌توان به جای «سِیْر» (عر.) میز بهره برد؛ چنان‌که امروزه «سیر صعودی» و «سیر نزولی» را «روندِ افزایشی» و «روند کاهشی» می‌گویند.

[3] چگونگیِ کارکردِ جزء‌ها و بخش‌های یک دستگاه یا سامانه. «ساز» در این واژه به معنای نظم و ترتیب است.

[4] آخرین مهلت برای انجام کاری. «سرآیند» را می‌توان به جای واژة «انقضا» بر کالاها نیز به کار برد: «تاریخ سرآیند» به جای «تاریخ انقضا».

[5] چرخ + ـه (پسوند همانندی)؛ فاصلة زمانی‌ای که در روند آن، رویداد یا پدیده‌ای منظّم رخ می‌دهد: چرخة زندگی برخی حشره‌ها چند روز بیشتر به طول نمی‌انجامد.