انجمن فارسی سره

برابرنهادهای 40

علی — 2010-03-10T10:40:34Z

واژه‌های این هفته ـ بجز «رآکتور» که در زمینة دانش شیمی است ـ برابرنهادهایی برای واژگان بیگانة همگانی هستند. (دراین‌میانْ تریبون و رآکتور از انگلیسی و لژ از فرانسوی به زبان ما راه یافته‌ و دو ترکیب پایانی برگرفته از عربی‌اند. سه واژة نخست را فرهنگستان زبان و ادب فارسی ساخته است.) «گاه» در زبان فارسی، پسوند جایگاه یا مکان به شمار می‌آید و بسیار زایاست؛ یعنی تواناییِ پیوند با واژه‌های گوناگون و واژه‌سازیِ گسترده دارد.

فارسی	به جای	واژة بیگانه
سخنگاه [1]	به جای	تریبون
واکنشگاه [2]	به جای	رآکتور
جایگاه [3]	به جای	لـُژ
گذرگاه [4]	به جای	محلّ عبور
زادگاه [5]	به جای	محلّ تولّد

[1] سخنگاه یا میز خطابه، میز بلندی است برای سخنرانی.

[2] دستگاه یا محیطی که در آن واکنش شکافتِ هسته‌‌ایِ مهارشده انجام می‌گیرد. (در برابر نام کامل بیگانة این واژه ـ nuclear reactor ـ می‌توان از «واکنشگاه هسته‌ای» بهره برد.)

[3] جای ویژه و برتر در تالار نمایش یا موسیقی.

[4] گذر (بن اکنون از مصدر گذشتن) + گاه. به جای ترکیب نازیبا و درازآهنگ «محلّ عبور عابر پیاده» باید از «گذرگاه پیاده» یا «گذرگاه رهگذران» بهره گرفت.

[5] زاد (بن اکنون از مصدر زادن به‌معنای زاده شدن) + گاه.

برابرنهادهای 39

علی — 2010-03-08T07:21:59Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهایی برای واژگان بیگانة همگانی است. (کنترل از فرانسوی، چک و کنسل از انگلیسی، و عزل و تخمین از عربی به زبان ما راه یافته‌اند.)

فارسی	به جای	واژة بیگانه
بررسی کردن [1]	به جای	چک کردن
به‌هم‌خوردن [2]	به جای	کنسل شدن
مَهار کردن [3]	به جای	کنترل کردن
برکناری [4]	به جای	عزل
برآورد [5]	به جای	تخمین

[1] چک کردن، برگرفته از to check انگلیسی است، امّا cheque (= چک بانکی) واژه‌ای فارسی بوده که به شکل «چَک» و به‌معنای «قبض رسید، سند» در زبان کهن ما کاربرد داشته و از آنجا به زبان‌های فرانسوی و انگلیسی رفته است.

[2] به جای «کنسل کردن» باید از «به‌هم‌زدن» بهره گرفت. به‌کارگیریِ «لغو شدن/ کردن» تنها در کاربردهای رسمی، پذیرفتنی است.

[3] کنترل گاهی در معنای «در اختیار گرفتن چیزی یا بر چیزی چیرگی یافتن» به کار می‌رود و در این معنا باید به جای آن، از «مهار» بهره جست: دروازه‌بان به‌خوبی توپ را مهار (=کنترل) کرد؛ مهارِ (= کنترل) خودرو در جادّه‌های برفی دشوار است؛ در برابر جملة «خودت را کنترل کن» می‌توان این تعبیر ساده و رسای فارسی را بر زبان آورد: «خوددار باش». گاه کنترل در معنای «نظارت و مراقبت» کاربرد دارد؛ در این‌گونه بافت‌ها می‌توان از واژة «پایش» (پا [بن اکنون از مصدر پاییدن] + ـِش [پسوند مصدری]) بهره برد: پایشِ سرعت، پایشِ نامحسوس. سرانجامْ در برخی ترکیب‌ها بایسته است کنترل را با واژة «فرمان» جایگزین کرد؛ چنان‌که فرهنگستان زبان و ادب فارسی به جای «ریموت کنترل» واژة «دورفرمان» را برگزیده است. (= [از] دور فرمان‌[دهنده]؛ ریموت در انگلیسی به معنای دور است.)

[4] «برکنار شدن» به جای «عزل شدن» و «برکنار کردن» در برابر «عزل کردن»

[5] گفتنِ اندازه یا بهای تقریبیِ چیزی.

برابرنهادهای 38

علی — 2010-03-07T05:28:06Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژگان بیگانة همگانی هستند. (دراین‌میانْ سوئیت، دکور، ماکت و کادر از فرانسوی، و پارتیشن از انگلیسی به زبان ما راه یافته‌اند.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
سَراچه [1]	به جای	سوئیت
آرایه [2]	به جای	دکور
دیوارک [3]	به جای	پارتیشِن
نمونک [4]	به جای	ماکت
پیرابَند [5]	به جای	کادر

[1] سرا (خانه) + چه (پسوند کوچکی): اتاقی بزرگ دارای آشپزخانة باز و گرمابه و دستشویی که برای زندگیِ ساده و آسان آماده شده است.

[2] آرا (بن اکنون از مصدر آراستن) + ـه (پسوند مصدری) = آرایش؛ مجموعة ابزار و اثاثی که برای آرایش جایی به کار می‌رود. فرهنگستان در برابر «دکوراتور» (= کسی که جایی یا چیزی را تزیین کند) واژة «آرایه‌گر» را برگزیده است.

[3] دیوار + ـَک (پسوند کوچکی یا همانندی): دیواری پایدار و نازک که اتاقی بزرگ را به بخش‌های کوچکتر تقسیم می‌کند.

[4] نمونه + ـَک (پسوند کوچکی): نمونه‌ای کوچک از ابزار، دستگاه یا ساختمان برای ارزیابی یا نمایش.

[5] پیرابند کوتاه‌شدة «پیرامون‌بند» است. کادر به‌معنای خط یا خط‌هایی است که دورتادور چیزی را می‌گیرد و محدودة آن را نشان می‌دهد؛ نیز در معنای چهارچوبی از فلز یا چوب است که پیرامون آینه، قاب و مانند آن قرار می‌گیرد. فرهنگستان برای کادر (گروهی دربردارندة متخصّصان در یک زمینه) واژة «پایْوَران» را ساخته است که به‌شکل «پایوَر» کاربرد یافته.

برابرنهادهای 37

علی — 2010-01-02T05:57:56Z

واژه‌های این هفته ـ بجز گالری ـ برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژگان بیگانه در زمینة هنرهای تجسّمی هستند. (گالری، مینیاتور، کلاژ، پرتره از فرانسوی، و گرافیک از انگلیسی به زبان ما راه یافته‌اند.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
نگارخانه [1]	به جای	گالری
خُردنگاره [2]	به جای	مینیاتور
نگاشتار [3]	به جای	گرافیک
تک‌چهره [4]	به جای	پُرتره
چَسبانه [5]	به جای	کُلاژ

[1] جایگاه نمایش آثار هنری مانند نقاشی، خوش‌نویسی، شوخ‌نگاره (= مینیاتور) و عکاسی. (نگار به‌معنای نقش و تصویر است.)

[2] گونه‌ای نقاشیِ رایج در کشورهای خاوری به‌ویژه ایران که بیشتر در مصورسازیِ کتاب‌های ادبی کاربرد دارد و در آن، چهره‌ها و تصویرها خرد و ظریف کشیده می‌شوند. فرهنگستان به‌جای مینیاتور در حالت مصدری، واژة «نگارگری» (=کشیدن مینیاتور) و در برابر «مینیاتوریست»، واژة «نگارگر» را برگزیده است. شگفتا که شرکت سایپا، بر خودروی نوساختة یکسره ایرانیِ خود، با افتخار نامِ سراسر بیگانة مینیاتور را نهاده است!

[3] نگاشتار، از نگاشت (بن گذشتة نگاشتن= نقش‌کردن) + ار (پسوند کنش‌پذیری) ساخته شده و هنر ترسیم نقش است برای اعلان‌های تبلیغی، نشان‌ها و روی جلد کتاب‌ها. واژة »نگاشتارگر» برگزیدة فرهنگستان به‌جای «گرافیست» است.

[4] بازنماییِ چهره یا نیم‌تنه یا شکل کامل کسی به‌تنهایی.

[5] اثری هنری که با چسباندن تکّه‌های گوناگون به‌جای شکل‌هایی که باید طراحی یا نقاشی شوند، پدید می‌آید. فرهنگستان برای کلاژ در معنای مصدری (= ساختِ کلاژ)، واژة «چسبانه‌کاری» را برگزیده است.

برابرنهادهای 36

علی — 2009-12-15T07:49:02Z

واژه‌های این هفته ـ بجز واژة میانی ـ برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژگان بیگانه در زمینة دانشهای نظامی هستند. (ازین‌میانْ مانور، از فرانسوی، دفاع از عربی و دیگر واژه‌ها از انگلیسی به زبان ما راه یافته‌اند.)

فارسی	به جای	واژة بیگانه
بالگرد [1]	به جای	هلی‌کوپتر
هواناو [2]	به جای	هاورکرافت
پدافند [3]	به جای	دفـاع
تکاور [4]	به جای	کماندو
رزمایش [5]	به جای	مانـور

[1] هلی‌کوپتر از پیوند دو واژه با ریشة یونانی ساخته شده: helix (مارپیچ) + pter (بال) = آنچه دارای بالی با حرکت مارپیچ است. در برابر هلی‌کوپتر، نخست واژة «چرخبال» (گویا از تاجیکی) در زبان فارسی گسترش یافت، اما فرهنگستان آن را نپذیرفت و به جایش «بالگَرد» را برگزید. بالگرد گذشته از نزدیکیِ ساختاری با هلی‌کوپتر، از دیدِ علمی نیز درست است؛ زیرا کارکرد پرّة بالگرد، مانند بال در هواپیماست.

[2] هوا + ناو: ناوِ هوایی. شناوری دارای بالشتکی از هوا که با فشار پایین‌سوی هوا، خود را در فاصلة کمی از سطح آب یا زمین نگه می‌دارد.

[3] پدافند را ـ در کنار واژه‌هایی مانند «تک» و «پاتک» (= حمله و ضدّحمله، بنگرید: پانوشت۵) ـ گویا انجمن واژه‌سازیِ وزارت جنگ در سال ۱۳۰۳خ. و پیش از پایه‌گذاریِ فرهنگستان ساخته بوده است؛ پَد (= پاد، پیشوند به‌معنای ضد) + آفند (در فارسیِ کهن به‌معنای جنگ). در دانش‌های نظامی، پدافندْ مجموعه جنگ‌افزارها (مانند: پدافند هوایی) یا روشهایی است که برای دفع حملة دشمن به کار می‌رود.

[4] سرباز یا درجه‌داری که آموزش‌های دشواری را گذرانده و برخوردار از ورزیدگیِ بدنی و تواناییِ روانی، آشنا با زندگی در شرایط دشوار و آماده برای انجام مأموریت‌های ویژه است. تک + آور (= ور، پسوند): دونده/ حمله‌ور، جنگاور. (تک یا تگ در فارسیِ دری به‌معنای «دو» بوده و در پهلوی به‌معنای «حمله» نیز کاربرد داشته و با attack انگلیسی همریشه است) از تکاور می‌توان به‌جای «رِنجر» نیز بهره گرفت.

[5] کوتاه‌شدة «رزم‌آزمایش»

برابرنهادهای 35

علی — 2009-11-29T07:55:27Z

واژه‌های این هفته، برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژگان بیگانه در زمینة سینما و هنرهای نمایشی هستند. (پانتومیم، سالن، تئاتر، ماسک و تیتراژ از فرانسوی، و کلیپ از انگلیسی به زبان ما راه یافته‌اند.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
ایمایش [1]	به جای	پانتومیم
نمایش‌سَرا [2]	به جای	سالن تئاتر
صورتک [3]	به جای	ماسک
عنوان‌بندی [4]	به جای	تیتراژ
تکّه‌فیلم [5]	به جای	کلیپ

[1] «ایمایش» کوتاه‌شدة «ایمانمایش» (= نمایشِ ایمایی) است؛ گونه‌ای نمایش بدون گفتار و بیشتر همراه با موسیقی که در آن، بازیگران به یاریِ حرکت دست و اندام و حالت‌های چهره، داستان یا موضوعی را پیش می‌برند. (ایما، معنای «اشاره» دارد)

[2] نمایش + سرا (= خانه): ساختمان یا تالاری که در آن نمایش اجرا می‌شود.

[3] صورت + ـَک (پسوند همانندی): چهره‌ای ساختگی که چهرة اصلی را می‌پوشاند و در آن، روزنه‌هایی برای چشم و دهان نهاده شده‌. به‌جای ماسکی که برای پالایش گردوغبار و آلودگی به بینی و دهان می‌زنند، نیز می‌توان از صورتک بهره گرفت.

[4] فهرستی که در آغاز یا پایان فیلم یا برنامة تلویزیونی گنجانده می‌شود و دربرداندة نامهای بازیگران و کسانی است که در آماده‌سازیِ فیلم یا برنامه همکاری داشته‌اند.

[5] «تکّه‌فیلم» (= تکّة فیلم) قطعه‌ای است کوتاه از فیلم یا نوار ویدئویی. فرهنگستان برای «موزیک‌ویدئو» یا «ویدئوکلیپ» (تصویرهای همراه با قطعة موسیقی) «نماهنگ» را ساخته است.

برابرنهادهای 34

علی — 2009-11-21T05:37:21Z

واژه‌های این هفته برابرنهادهایی برای واژگان بیگانه در دانش جغرافیا هستند. (ازین‌میانْ کانال، از انگلیسی و دیگر واژه‌ها از عربی به زبان ما راه یافته‌اند. جغرافیا یا جغرافی را که عربی‌شدة geography است، می‌توان به «بوم‌نگاری» برگرداند.)

فارسی	به جای	واژه بیگانه
آبراهه [1]	به جای	کانال
خاور [2]	به جای	شرق/مشرق
نیمروز [3]	به جای	نصف‌النّهار
نیمگان [4]	به جای	استوا
جنوبگان [5]	به جای	قارّةقطب‌جنوب

[1] گذرگاه آب که برای کشتیرانی، آبیاری و جزآن ساخته می‌شود. آبراهة سوئز و آبراهة پاناما از پرآوازه‌ترین آبراهه‌های جهان هستند.

[2] به‌جای سویة «غرب/ مغرب» نیز باید از واژة «باختر» بهره گرفت.

[3] هر یک از خطهای برابر و پندارین (فرضی) که دو قطب شمال و جنوب را به هم می‌پیوندد. نیمروزی که از رصدخانة «گرینویچ» در نزدیکیِ لندن می‌گذرد، «نیمروز پایه» (= نصف‌النهار مبدأ) نام دارد.

[4] بزرگترین دایرة پندارین بر زمین که گوی (= کرة) زمین را به دو نیم‌گوی شمالی و جنوبی بخش می‌کند. (واگویة عربیِ این واژه، «اِستِواء» است که در زبان فارسی به «اُستُوا» تغییر یافته است.)

[5] جنوبگان: جنوب + گان (پسوند نسبت) = آنچه در جنوب جای دارد؛ پنجمین قارّة پهناور جهان که به دو نیم‌قارّة خاوری و باختری بخش می‌شود.

برابرنهادهای 33

علی — 2009-11-16T08:27:07Z

واژه‌های این هفته ـ بجز واژة نخست ـ برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژگان بیگانه در زمینة تغذیه هستند. (ساندویچ و سویا از انگلیسی، و سه واژة دیگر از فرانسه به زبان ما راه یافته‌اند.)

فارسی	به جای	واژة بیگانه
بَزماورد [1]	به جای	ساندویچ
پرهیز [2]	به جای	رژیم
لوبیاروغنی [3]	به جای	سویا
سِتَروَن [4]	به جای	استرلیزه
همگِن [5]	به جای	هموژنیزه

[1] ساندویچ ـ به‌معنای روستای شنی (sand-village) ـ شهری است در کِنت (جنوب خاوریِ انگلستان). این خوراک آماده را خدمتکاران برای جان مونتاگ، کُنتِ چهارم ساندویچ در سدة هجدهم ترسایی، فراهم می‌آوردند که عادت داشت بی‌وقفه پای میز قمار بنشیند. بزم‌آورد (= بزم‌آورده، آنچه در مهمانی می‌آورند) خوراکی از گوشت، سبزی یا تخم‌مرغ بوده است که در نان می‌پیچیدند و می‌خوردند.

[2] به جای «رژیم گرفتن» یا «رژیم داشتن» باید از «پرهیز داشتن» یا «پرهیز کردن» بهره گرفت.

[3] دانه‌ای سرشار از پروتئین که از آن، روغن خوراکی گرفته می‌شود.

[4] آنچه بدون هرگونه ریزاندامگانِ (= میکروارگانیسم) بیماری‌زا یا غیربیماری‌زا باشد. واژة سِترون یا سَترون، کوتاه‌شدة «اَسترون» (= همانند اَستَر) است. (استر یا قاطر جانوری نازا است)

[5] مادّه‌ای که بافت و بخشهای آن یکنواخت شده باشد. «همگن»، کوتاه‌شدة «همگن‌شده» (واژة برگزیدة فرهنگستان) است.

برابرنهادهای 32

علی — 2009-11-14T05:43:24Z

واژه‌های این هفته ـ بجز واژة میانی ـ برابرنهادهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژگان بیگانة انگلیسی در زمینة ترابری (حمل‌ونقل) هستند.

فارسی	به جای	واژه بیگانه
دالانه [1]	به جای	تونل
شدآمد [2]	به جای	ترافیک
جایگاه سوخت [3]	به جای	پمپ بنزین
نرده [ی حفاظ] [4]	به جای	گاردرِیْل
دربست [5]	به جای	چارتِر

[1] گذرگاهی که از زیر زمین یا کوه یا رودخانه بگذرد. دالانه از «دالان» + «ـه» (پسوند همانندی) ساخته شده.

[2] رفت‌وآمدِ همزمانِ خودروها و دیگر ابزارهای جابجایی. «شدآمد» را باید بدون همزه و پیوسته، بدین‌گونه واگویه کرد: «شُدامد» («شدن» در اینجا به‌معنای «رفتن» است) متأسفانه به دنبال ترافیک، ترکیب «ترافیک سنگین» نیز ـ که برگردانِ واژه‌به‌واژه از heavy traffic است ـ در زبان ما رخنه کرده است؛ به‌جای آن، باید از «شدآمد بسیار» بهره گرفت. گاهی می‌توان به‌جای ترافیک در جمله‌هایی مانند: «ترافیک بود» یا «پشت ترافیک ماندیم»، واژة «راهبندان» را به کار برد.

[3] چون «پمپ بنزین» از «پمپ گاز» فراوان‌تر و پرکاربردتر است، در برابر اوّلی، از ترکیب فراگیر «جایگاه سوخت» و به‌جای دوّمی، از «جایگاه گاز» بهره می‌بریم.

[4] نرده‌هایی که برای کاهش آسیب به ابزارهای جابجایی، در کنار یا میانة جاده و بزرگراه گذاشته می‌شود.

[5] ویژگیِ هر ابزار جابجایی که کسی یا شرکت و سازمانی آن را یکجا کرایه می‌کند؛ برای نمونه: هواپیمای چارتر. به‌جای «چارتر کردن» می‌توان از «دربست کرایه کردن» بهره جُست.

لغزشهای رسانه (4)

علی — 2009-05-29T15:47:33Z

کارشناسان یا آلایندگان زبان؟
چندی است از رهگذر برنامه‌ها یا میان برنامه‌های کارشناسیِ ورزشی صداوسیما، علف هرزی به جان کشتزار زبان فارسی افتاده است؛ و آن، دسته‌دسته واژه‌های بیگانه‌ی ناآشنا و البته علمی و فنی است که کارشناسان کاربلد با ولع تمام‌نشدنی بر زبان جاری می‌کنند و به خورد ما بیندگان بیسواد می‌دهند.
برای نمونه، در بازی پایانیِ جام باشگاههای اروپا که ششم خرداد میان دو تیم بارسلونا و منچستر برگزار شد، مجری خوشنام صداوسیما، رضا جاودانی ـ که در بیشتر ورزشها از فوتبال گرفته تا کشتی (در دایره‌ی طلایی) و پرورش اندام (در مردان آهنین) هنرنمایی می‌کند ـ با کارشناسی به نام مجید صالح گفتگو می‌کرد.
در نیمه‌ی بازی، کارشناس نامبرده تخته‌ای سبزرنگ به دست گرفت تا به گفته‌ی خودش بر روی «بُرد»، «تیم فرمیشن» (= ساختار تیمی) بارسلونا را نمایش دهد. ایشان پس از آنکه با رسم ماهرانه‌ی چندین خط کج و کوژ تحلیلی کارشناسانه از شیوه‌ی «پرسینگ» (فشردن/ فشرده‌سازی) تیمها به دست داد، دو اصطلاح «تعادل استاتیکی و دینامیکی در بارسلونا» (ایستا و پویا) و «ارائه‌ی total football» (فوتبال تمام‌عیار؟) را چاشنی گفتار فنی خود کرد و تحلیل را به چنان اوج و شکوهی رساند که رضا جاودانی ناگزیر شد برای آنکه در برابر چنین کارشناس دانشمندی کم نیاورد، برگ برنده‌اش، یعنی «آمار پاسینگ» (آمار پاسها/ پاس دادن) را برای نخستین‌بار روکند!
پیشنهاد ما این است که رسانه به جای اینکه میدان رقابت را برای انگلیسی‌پرانی و ویرانگری زبان فارسی به چنین مجریان و کارشناسانی بسپارد، کمی سر کیسه را شل کند و یکی از «مدرسان بین‌المللی فیفا» (ازجمله، استاد محصص) را فرابخواند و از آنان بخواهد بازیها را به زبان انگلیسی برای بینندگان تحلیل کنند. بدین‌سان، به جای پخش زبان یأجوج و مأجوج از گیرنده‌های رسانه‌ی ملی، هم گوش جان ایرانیان با زبان ناب انگلیسی نوازش می‌یابد و هم، سواد و فهم آنان بالا می‌رود؛ چه خوش بُوَد که برآید به یک کرشمه دو کار!